De Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse Rendabel?

De beste manier om maatschappelijke baten en andere onvergelijkbare grootheden met elkaar te kunnen vergelijken, is door er gewoon’ euro’s van te maken. Maar is dat wel zo?

Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse

Onlangs organiseerde het Rijksvastgoed- en Ontwikkelingsbedrijf (RVOB) een bijeenkomst over de Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse (MKBA). De RVOB is een onderdeel van het ministerie van Financiën, ontstaan uit een fusie van de dienst Domeinen met het Gemeenschappelijk Ontwikkelingsbedrijf van VROM. Economische kopstukken hadden zich verzameld om het allemaal nog eens goed uit te leggen aan het geïnteresseeerde publiek, dat grotendeels bestond uit bestuurders, ambtenaren en professionals uit de praktijk van de gebiedsontwikkeling.

Kort gezegd kwam het hier op neer: “de beste manier om maatschappelijke baten en andere onvergelijkbare grootheden met elkaar te kunnen vergelijken, is nu eenmaal om er een geldwaarde aan toe te kennen en om vervolgens het voordeel voor de komende generaties terug te rekenen naar de huidige netto contante waarde. Zo voorkom je tenminste dat je appels met peren vergelijkt, door er ‘gewoon’ euro’s van te maken”.

‘Natuur maakt MKBA vaak negatief’

In de praktijk van gebiedsontwikkeling blijkt de MKBA vaak negatief uit te vallen. Volgens de economen en de consultants in het panel had dit te maken met het feit dat “plannenbedenkers een gebiedsontwikkeling vaak overladen met natuur, water, landschap, cultuurelementen en toerisme”, terwijl de winst “gewoon uit de huizenbouw moet komen”.

Ook gaven de deskundigen toe dat de opbrengst van huizenbouw op een VINEX locatie veel beter kon worden becijferd dan de theoretische opbrengst van bijvoorbeeld een fietstochtje door de natuur. Het ligt nu eenmaal vast in protocollen wat zo’n fietstochtje waard is – ik geloof iets van 60 eurocent of zo -, en ja, dan heb je wel een heleboel fietsers nodig op alle dagen van het jaar om nog enigszins uit de maatschappelijke kosten te kunnen komen.

Een ander probleem dat werd genoemd is de berekening van de waardestijging van huizen als ze aan het water worden gebouwd; en hoe diep het water dan moest zijn voor een ligplaats voor de boot. Maar volgens het panel “was het nog slechts een kwestie van tijd en meer onderzoek, voordat de beschikbare rekenmodellen hier genuanceerd mee om zouden kunnen gaan“.

Kwaliteit van de leefomgeving laat zich niet zo makkelijk becijferen

De oplettende lezer zal inmiddels hebben begrepen, dat ik helemaal niet zo erg geloof in de nauwkeurigheid en de voorspellende waarde van het omrekenen van alle maatschappelijke appels en peren in euro’s. Bijvoorbeeld fysieke aanpassingen aan het watersysteem ter voorbereiding op verwachte piekbuien door klimaatverandering tellen gewoon als nul, omdat de maatschappelijke baten door de rekenmeesters pas over vijftig jaar worden verwacht!

Toen ik onverwacht door de dagvoorzitter de microfoon onder mijn neus geduwd kreeg met de vraag: “en meneer, wat zijn uw ervaringen met de MKBA”, flapte ik er uit dat, althans in mijn beleving, het er vaak vooral om gaat om alle investeringskosten “rendabel te rekenen”, door creatief allerlei kwalitatieve baten te benoemen.

Het is immers zo dat het ministerie van VROM op basis van de uitkomst van de MKBA beslist of er subsidie vanuit de Nota Ruimte zal worden toegekend aan de geanalyseerde gebiedsontwikkeling. En hoewel de vertegenwoordiger van VROM in het panel het publiek bezwoer dat het niet om de absolute uitkomst van de MKBA ging, en dat die uitkomst slechts een “indicatie” was, overheerste in de zaal toch het gevoel dat het met een negatieve MKBA véél moeilijker is om Nota Ruimte gelden toegezegd te krijgen, dan met een positieve MKBA.

Vervolgens kreeg de discussie een bizarre wending, toen de beleidsmakers en economen gezamenlijk de zaal adviseerden om al met een MKBA te beginnen in de vroegste initatiefase, als “instrument om de plannen voor de voorgenomen gebiedsontwikkeling al gelijk in het begin de goede richting op te sturen”. Dus niet als beoordelingsinstrument voor VROM, maar als methode om de businesscase op orde te krijgen. Dit moet ongetwijfeld als muziek in de oren klinken van al die gespecialiseerde adviesbureaus, die nu voor veel geld de MKBA berekeningen rendabel moeten rekenen. Het moet toch niet gekker worden!

Kwaliteit is zeker van waarde, maar niet in euro’s te vangen

In mijn vorig carrière in de ontwikkelingssamenwerking heb ik de teloorgang van de Internal Rate of Return (IRR) nog meegmaakt. De Wereldbank had ooit bepaald om alleen geld uit te lenen voor investeringen, als de IRR van het project boven een bepaald percentage uitkwam. Stuwdammen scoorden altijd goed, evenals het omzetten van waardevolle wetlands vol zeldzame soorten in landbouwareaal; daarentegen scoorden gezondheid, scholing en natuurbehoud (in die volgorde!) altijd slecht.

En zo is het ook met de MKBA. Meer asfalt voor minder vertraging in de files levert een duidelijke maatschappelijke bate op, dus om tot een maximale maatschappelijke bate te komen, zouden vanaf heden alle huizen met de voorkant aan een hoofdweg moeten worden gebouwd en met de achterkant aan een natuurgebied met een eigen ligplaats aan het water. Er is toch nog plaats genoeg in het Groene Hart! Of we bouwen gewoon zestigduizend huizen in stukken van het Ijsselmeer die we zijn vergeten om in te polderen. Als je zo redeneert, is er nog volop ruimte om waarde te creëren? Quod non, natuurlijk.

Multicriteria analyse en gezond boerenverstand

Mijn conclusie is, dat er veel-te-veel waarde wordt gehecht aan de MKBA. VROM zou minder absoluut met de MKBA om kunnen gaan door zélf te toetsen of de MKBA zorgvuldig en transparant is opgesteld, in plaats van aan het Centraal Plan Bureau te vragen om een officieel stempel van goedkeuring aan de MKBA te geven. Wat trouwens nog wél eens interessant zou zijn, is om de MKBA’s van pakweg tien jaar geleden van het stof te ontdoen en kijken hoe de voorspellingen overeenkomen met de nacalculatie van die projecten?

Voor VROM zou een veel eenvoudiger multicriteria-analyse moeten volstaan, ter rechtvaardiging om gelden uit de Nota Ruimte ter beschikking te stellen. Gewoon een lijstje met plussen en minnen voor verschillende scenario’s, zonder schijnnauwkeurigheid in euro’s. Dat scheelt het CPB kostbare tijd, en verkort de toch al lange procedures in gebiedsontwikkeling.
.


2 Comments

  • Elisabeth Ruijgrok

    5 januari 2010

    Beste Hans,

    Begrijpelijke suggestie, om dan maar een eenvoudige multicriteria te doen. Toch vrees ik dat dat niet gaat helpen om projecten beter beoordeeld te krijgen. Ervaring leert dat de moeilijkheid altijd weer is effecten te kwantificeren: hoeveel recreanten zullen komen, hoeveel kelders lopen er onder? dit voorspellen is lastiger dan het monetariseren ervan. Iedereen die het geprobeerd heeft kan het weten: het probleem van ongeprijsde effecten is de kwantificering en niet zozeer de monetarisering. Het maakt op dit punt dan ook niet uit welke methode je kiest: MKBA, MCA of KEA, voorspellen doen ze allemaal. Kortom: geef die euro's niet de schuld, want daar ligt het niet aan!

    Reply
  • Captain Slow

    24 december 2009

    Beste Hans,
    Interssante materie die Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse (MKBA). Lijkt me leuk om daar eens een expertmeeting aan te wijden en daar dan ook wat financiele professionals voor uit te nodigen. Is het mogelijk een daar leuke case voor te maken ? en dan de deelnemers zo'n MKBA te laten opstellen en te laten presenteren. Soort "Serious Game" rond te ontwikkelen.

    Reply

Geef een reactie