Machinerichtlijn als basis voor Asset Management bij Waterschap

Gelukkig zijn (dodelijke) ongelukken een zeldzaamheid in de waterschapswereld. ‘Bij ons is nog nooit iets gebeurd’, hoor je vaak. En zo kan gemakkelijk de gedachte postvatten, dat ‘bij ons de veiligheid al goed is geborgd’. Dat kán waar zijn – maar daarmee voldoet het waterschap nog niet aan de Europese wet- en regelgeving van de Machinerichtlijn (MRL).

 Veiligheid in extremo?

Waterschappen doen nu al periodiek een Risico Inventarisatie & Evaluatie (RIE) op de bedieningsveiligheid van hun machines. Maar een risico-evaluatie onder de MRL is veel uitgebreider dan een RIE onder de Arbowetgeving. Waar de RIE vooral een checklist is om na te gaan of er veilig kan worden gewerkt, is de MRL een Productierichtlijn waarbij de risico-evaluatie moet worden onderbouwd met een uitgebreid Technisch Dossier (TD).
Het waterschap is als gebruiker is verantwoordelijk voor de MRL wanneer het zelf een machine samenstelt uit (niet voltooide) deelmachines, én wanneer men sigfnificante aanpassingen doet aan bestaande machines. Primair gaat het om het borgen van de veiligheid van alle installaties, als vrijwaring van persoonlijke aansprakelijkheid bij calamiteiten. De auteurs benadrukken dat een goed TD ook de opmaat is naar integrated system management.

Machinerichtlijn is geen richtlijn maar wet!

De Europese Machinerichtlijn uit 1995 is conform de werkwijze van de EU door de lidstaten opgenomen in hun nationale wetgeving. In Nederland is de Machinerichtlijn opgenomen in de Warenwet. Daarmee is de MRL dus geen richtlijn in de zin van een aanbeveling (‘guideline’), waar je wel of niet gevolg aan kunt geven. De Machinerichtlijn heeft gewoon kracht van wet (‘directive’). En overheidsorganisaties moeten voldoen aan de wet- en regelgeving.

De Europese Machinerichtlijn (MRL) is niet alleen van toepassing op fabrieken en bedrijven maar ook op overheidsorganisaties zoals waterschappen. Zo worden de verschillende procesgedeelten van rioolwaterzuiveringen (rwzi) en de riool- en poldergemalen van waterschappen ook als ‘machines’ beschouwd. De MRL vraagt voor elke machine om het opstellen van een uitgebreid Technisch Dossier (TD), dat voortdurend up-to-date moet worden gehouden met alle wijzigingen.

Collega’s binnen de waterschappen willen nog weleens reageren in de trant van: “wij voldoen toch al aan de ARBO-veiligheidseisen en bovendien gebeuren hier nooit ongelukken”. En inderdaad gebeuren er weinig ongelukken bij waterschappen, maar juridisch gezien is dit echter geen graadmeter voor het voldoen aan de wet- en regelgeving uit de MRL. Met de recente explosie bij de rwzi van waterschap Groot Salland bij Raalte is de MRL plots weer actueel. Gelukkig vond de explosie in het weekend plaats, en waren er geen slachtoffers. Zo als het er nu naar uitziet, was het een explosie van biogas en waarschijnlijk een Atex gerelateerd ongeval. Toch is het ook een ‘waarschuwing’ om de Technische Dossiers voor de MRL op orde te brengen.

Machinerichtlijn en CE-verklaring

De MRL betreft alle bedrijfsmiddelen met bewegende delen. Bijvoorbeeld computers op de werkplekken en verlichting van kantoren valt dus niet onder de MRL. Wél onder de MRL vallen de polder- en rioolgemalen, en de rioolwaterzuiveringsinstallaties (rwzi). De MRL eist dat de fabrikant van een machine met een zogenoemde CE-verklaring aangeeft dat, naar beste weten, de machine voldoet aan de Europese wet- en regelgeving. Elke fabrikant moet dus een uitgebreid Technisch Dossier (TD) aanleggen van de machine.

Naast een actueel TD moet er ook een MRL-risicoanalyse worden gedaan om een CE-verklaring te kunnen afgeven. Waterschappen doen nu al periodiek een Risico Inventarisatie & Evaluatie (RIE) op de bedieningsveiligheid van hun machines. Maar een MRL-risicoevaluatie is veel uitgebreider dan een RIE onder de Arbowetgeving. Waar de RIE vooral een checklist is om na te gaan of er veilig kan worden gewerkt, is de MRL een Productierichtlijn waarbij de risico-evaluatie moet worden onderbouwd met een uitgebreid Technisch Dossier (TD).

Installaties gebouwd vóór 1995 zijn niet MRL-plichtig, behalve als er ‘substantiële aanpassingen’ hebben plaatsgevonden. Recente publicaties geven aan hoe de Inspectie SZW (Arbeidsinspectie) substantiële aanpassingen ziet: het vernieuwen van de besturing en uitbreiding met beheer op afstand zijn al snel redenen om de CE-verklaring te herzien. Niet onbegrijpelijk want er kunnen nieuwe gevaren geïntroduceerd worden die een verhoogd risico met zich meebrengen. En omdat er vrijwel geen enkele rwzi is die nog werkt zoals in 1995, en aangezien ook de meeste gemalen sinds 1995 al wel een keer zijn gereviseerd en aangepast aan de huidige tijd (bijv. visvriendelijk zijn gemaakt), betekent dit in de praktijk dat vrijwel alle installaties van een waterschap moeten voldoen aan de MRL.

Foto Stoomgemaal de Hoogenboezem te Haastrecht. Fotograaf: https://nieko.home.xs4all.nl/ingemaal.htm

Waterschappen moeten nu zelf de Technische Dossiers bijhouden

In eerste instantie lijkt het nog eenvoudig, want je kunt natuurlijk in de offerte meenemen dat de leverancier voor bijvoorbeeld een nieuwe pomp ook de CE-verklaring aanlevert. Echter, zodra je twee of meer machines ‘aan elkaar knoopt’, zoals in een gemaal of in een rwzi, dan ben je volgens de MRL een ‘system integrator’. De MRL eist dat de fabrikant van een systeem middels een zogenoemde CE-verklaring aangeeft dat, naar beste weten, het systeem voldoet aan de Europese wet- en regelgeving.

Elke fabrikant moet een uitgebreid Technisch Dossier (TD) aanleggen van de machine, op basis waarvan die fabrikant een CE-verklaring mag afgeven. En dat betekent dat je als waterschap aan jezelf een CE-verklaring moet afgeven voor elk gemaal en voor elke rwzi. Het TD vormt de feitelijke bewijslast waarmee wordt aangetoond dat een ‘geïntegreerde machine’ voldoet aan de veiligheidseisen uit de MRL. Zonder TD kan er geen CE-verklaring worden afgegeven. Het TD moet periodiek een update krijgen, als onderdeel van goed asset management.

Hoe ziet het TD er nu uit? In elk TD moet bijvoorbeeld een actuele gebruiksaanwijzing worden opgenomen plus de actuele tekeningen. In totaal bevat een compleet TD tientallen elementen. Het betreft informatie die al vaak verdeeld is opgeslagen in verschillende ICT-systemen, en/of zelfs nog in dikke boekwerken. Gebruiksaanwijzingen ontbreken nog wel eens of zijn verouderd. Een compleet TD van een rwzi beslaat al gauw meerdere meters aan mappen met gegevens.

In deze tijd moet een TD uiteraard digitaal worden ingericht. Toch hoef je niet alles ‘opnieuw in te kloppen’. Heel veel informatie is al in reeds bestaande systemen ondergebracht en moet nu door de ICT afdeling via links in de “TD interface” worden opgenomen. Voor de gebruiker maakt het niet uit of de informatie fysiek in de onderliggende map zit of eigenlijk via een link wordt aangeleverd.

Voorbeelden

Het waterschap is als gebruiker is verantwoordelijk voor de CE-markering volgens de MRL wanneer een machine wordt samengesteld uit (niet voltooide) deelmachines, én als er significante aanpassingen worden gedaan aan bestaande machines. De MRL geldt niet alleen wanneer machines in het handelsverkeer worden gebracht maar ook wanneer deze in voor eigen gebruik in bedrijf worden genomen (zoals een gemaal of een rwzi)!

Voorbeeld 1: Wanneer het waterschap een gemaal integraal aanbesteedt aan één aannemer, dan is deze aannemer vanuit zijn rol als leverancier uiteraard verantwoordelijk voor de CE-markering. Echter wanneer het waterschap besluit om significante wijzigingen aan te brengen in de besturing, elektrische installatie of mechanische installatie, dan vervalt de door de leverancier afgeven CE-markering. Stel dat het waterschap besluit om de 2 pompen in het gemaal niet meer redundant maar in samenloop te laten werken.Dit is een significante wijziging! Met als gevolg dat het  waterschap nu zelf verantwoordelijk is geworden voor een nieuwe CE-markering.

Voorbeeld 2: Het waterschap besteedt de ombouw of nieuwbouw van een elektro-mechanische installatie uit aan verschillende aannemers. Een technische aannemer levert de mechanische delen, de E-aannemer levert de voedings- en schakelkast, werkschakelaars, bekabeling, software etc. Geen van beide aannemers levert een voltooide machine! In dit geval stelt het waterschap zelf de ‘geïntegreerde machine’ samen. De machine in de zin van de MRL is in dit geval een in samenhang opererende pompinstallatie. Nu is het waterschap systemintegrator en dus zelf verantwoordelijk voor de CE-markering.

Machine Richtlijn maakt verantwoordelijkheid helder

De MRL dwingt ook tot een heldere visie van elk waterschap op de formele verantwoordelijkheid voor elke machine. Zo is vaak niet precies vastgelegd aan welke medewerker met welke functie de verantwoordelijkheid als beheerder van een installatie is toegewezen. De MRL gaat echter wel uit van één formele beheerder, die periodiek moet bevestigen dat het TD op orde is. Het maakt ook niet uit of er nog veel meer handtekeningen op het TD staan, want de handtekening van de formele beheerder is uiteindelijk de enige die telt. Ook is er een helder protocol nodig voor de kwaliteitsborging, waarin duidelijke criteria zijn opgenomen voor het goedkeuren van het TD.

Want als er onverhoopt een ongeval plaatsvindt, waarbij één of meerdere dagen letselverlies optreedt, dan moet de Arbodienst een onderzoek uitvoeren. Als onderdeel van dat onderzoek wordt ook gekeken of de CE-verklaring toereikend is, m.a.w. of het onderliggende TD op orde is en of alle recente aanpassingen aan de installatie ook zijn verwerkt in het TD. Daarom is het van belang dat het TD goed up-to-date wordt gehouden.

Als de CE-verklaring ontbreekt of het TD ontoereikend is, dan is automatisch de dijkgraaf als hoogste baas persoonlijk aansprakelijk voor de ontstane letselschade. Tenzij met een duidelijk mandaatbesluit is vastgesteld, welke medewerker in welke functie is aangewezen als formele beheerder van een installatie, en welke bevoegdheden daarbij horen. In de praktijk treedt vaak het afdelingshoofd Beheer en Onderhoud op als de beheerder van alle installaties. En hoewel deze persoon onmogelijk van alle ins- en outs van elk gemaal en elke rwzi op de hoogte kan zijn, is hij/zij wél persoonlijk verantwoordelijk bij eventuele ongelukken!

Kansen voor Integrated System Management

De auteurs weten uit eigen ervaring dat het opzetten en uitrollen van al die TDs flink veel werk is. Enerzijds moet je natuurlijk beginnen met kleine stappen en ervaring opdoen, anderzijds moet je wel in een paar jaar kunnen uitrollen naar alle installaties, anders wordt het een ‘gebed zonder eind’. Informatie moet bij elkaar worden gebracht, ontbrekende documenten moeten worden toegevoegd en verouderde documenten moeten een update krijgen.

Ook ontkom je er niet aan als waterschap om de MRL te incorporeren in de bedrijfsvoering en om het Mandaatbesluit voor de verantwoordelijkheid van installaties aan te passen. Want was er vroeger nog een vaste beheerder met een vast team op elke rwzi, die van elk stuk leidingwerk nog wel de historie wist, in deze tijd waarin installaties steeds meer op afstand worden bestuurd en het onderhoud wordt gedaan in projecten met wisselende teams, is het meer-en-meer van belang dat de digitale werkelijkheid ook 1:1 aansluit bij de werkelijkheid buiten. Zeker nu de onderhoudsteams hun tablets bij zich hebben en op locatie het digitale TD kunnen raadplegen, moet die informatie natuurlijk wel kloppen.

Wellicht de belangrijkste benefit van het voldoen aan de MRL is dat je als waterschap kunt gaan sturen  op integrated system management (‘asset management’)  en dat leidt tot beter overzicht en dus op den duur tot meer efficiëntieDe Technische Dossiers van alle installaties vormen samen de basis van goed asset management.

Hans Middendorp (Hans Middendorp Advies)

Wim Vaasen (TEC+ Consultancy)

Een korte versie van dit blog is online gepubliceerd in Vakblad H2O (januari 2013).

Over de auteurs: Hans Middendorp heeft recent een jaar lang als interimmer gewerkt aan de doorstart van het programma Machineveiligheid bij waterschap Hollandse Delta. Wim Vaasen werkt al vier jaar bij waterschap Rivierenland aan het implementeren van de Machinerichtlijn bij nieuwbouw en renovaties.


Geef een reactie